1. ag athdhearbhú thiomantas an Aontais cearta bunúsacha a chaomhnú, lena n-áirítear an ceart chun saoirse smaointeoireachta, coinsiasa agus reiligiúin, saoirse acadúil chomh maith le saoirse an taighde eolaíoch i ngach disciplín eolaíoch agus na n-ealaíon mar a chumhdaítear i gCairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh;

2.á aithint go mbaineann tábhacht bhunúsach le saoirse an taighde eolaíoch chun ár n-eolas ar fheiniméin nádúrtha agus shóisialta a chur chun cinn, agus sa chaoi sin is go rannchuidítear le cur chun cinn na nuálaíochta, le dul chun cinn na sochaí, agus le feabhas a chur ar fholláine fhoriomlán shaoránaigh an Aontais, laistigh agus lasmuigh den Aontas araon, agus meabhraíonn sí gur ceart uilíoch agus leas an phobail í saoirse an taighde eolaíoch, atá le cur i bhfeidhm maidir le gach disciplín eolaíoch; á chur i bhfios go láidir, in iomaíocht dhomhanda an taighde, na forbartha agus na nuálaíochta, gur réamhriachtanas í saoirse an taighde eolaíoch chun daoine tréitheacha a bhfuil smaointe nua iomaíocha acu a mhealladh; á chur in iúl gur oth léi, i ndáil leis sin, go bhfuil easpa cur chun feidhme nithiúil ar an leibhéal Eorpach i nDearbhú Bonn;

3.á aithint go bhfuil tionchar ollmhór ag forbhásacht ar shaoirse an taighde eolaíoch agus an fhorbhásacht fós san earnáil; ag cosaint cearta saothair taighdeoirí eolaíocha, fheabhsú a ngairmeacha, conarthaí seasmhacha poist agus rochtain ar chórais chuimsitheacha cosanta sóisialta; á chreidiúint gur cheart poist ardcháilíochta, dálaí oibre cuibhiúla, pá cuibhiúil agus ionaid oibre fholláin a chur ar fáil do thaighdeoirí eolaíocha, lena n-áirítear cothromaíocht mhaith oibre is saoil;

4.á thabhairt chun suntais go bhfuil comhionannas deiseanna, go háirithe iad siúd a chothaítear leis an gcomhionannas inscne, bunriachtanach chun saoirse an taighde eolaíoch a chur chun cinn agus chun a áirithiú go mbeidh peirspictíochtaí éagsúla mar chuid de réitigh ar dhúshláin éagsúla chun forbairt inbhuanaithe agus chothrom a chur chun cinn;

5.ag cur béim ar an staid thar a bheith forbhásach do thaighdeoirí luathghairme agus, d’fhonn líon na dtaighdeoirí luathghairme a mhéadú, gur cheart deiseanna gairme níos soiléire agus níos struchtúrtha a bhunú; á chur i bhfios go láidir gur cheart é sin a ráthú freisin trí nósanna imeachta earcaíochta trédhearcacha a chothú, saor ó aon chlaontacht, agus trí chumhdach slándála sóisialta iomchuí a chur ar fáil do gach taighdeoir, lena n-áirítear iarrthóirí dochtúireachta atá i mbun gníomhaíocht taighde agus a fhaigheann luach saothair;

6.á thabhairt dá haire gurb iad comhlachtaí bainistíochta na n-eagraíochtaí um thaighde eolaíoch a shocraíonn tosaíochtaí taighde eolaíoch na n-institiúidí sin; ag aithint go mbaineann cásanna de dhíghrádú an daonlathais in eagraíochtaí um thaighde eolaíoch an bonn ó shaoirse an taighde eolaíoch; ag cur béim, dá bhrí sin, ar an tábhacht a bhaineann le féinrialachas acadúil lenar cheart go n-áireofaí ceart na dtaighdeoirí eolaíocha chun tuairimí a bheith acu maidir le rialachas a n-institiúide eolaíche, lena n-áirítear maidir le dálaí saothair ag an institiúid; ag cur béim ar an bhfíoras go bhfuil taighdeoirí eolaíocha i dteideal na gceart uile faoi Airteagal 12 de Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh;

7.á chreidiúint gur cheart eagraíochtaí um thaighde eolaíoch a spreagadh, agus a neamhspleáchas institiúideach a urramú go hiomlán, chun dul i mbun comhar idirnáisiúnta chun caidrimh dhéthaobhacha agus iltaobhacha a neartú chun gné láidir taidhleoireachta eolaíche a fhorbairt tuilleadh lena dtabharfar aghaidh ar shaoirse an taighde eolaíoch agus ar na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann i gcás sáruithe;

8.á áitiú gur cheart don Aontas a bheith ina thearmann sábháilte do na taighdeoirí uile atá i mbaol agus gur cheart Scéim Comhaltachta Eorpach do Thaighdeoirí i mBaol a chur ar bun lena gcuirfear tacaíocht airgeadais ar fáil do shocrúcháin éigeandála taighdeoirí atá i mbaol in eagraíochtaí taighde Eorpacha; á chreidiúint gur cheart go mbeadh an Scéim sin ina sásra dlúthpháirtíochta freisin chun tacú le taighdeoirí Eorpacha a mbíonn orthu aghaidh a thabhairt ar sháruithe ar shaoirse an taighde eolaíoch atá acu;

9.á aithint, i gcomhréir le Dearbhú Bonn, go seasann saoirse an taighde eolaíoch d’oscailteacht, malartú, barr feabhais, idirnáisiúnachas, éagsúlacht, comhionannas, sláine, fiosracht, freagracht agus meabhrachas agus gur colún d’aon daonlathas í, dá bhrí sin;

10.á thabhairt dá haire an sainmhíniú ar shaoirse an taighde eolaíoch in Iarscríbhinn II, pointe (2) den togra ón gCoimisiún an 13 Iúil 2023 le haghaidh Moladh ón gComhairle maidir le creat Eorpach COM(2023)0436 chun daoine tréitheacha a bhfuil scileanna taighde, nuálaíochta agus fiontraíochta acu a mhealladh agus a choinneáil san Eoraip;

11.á chreidiúint nach mór saoirse an taighde eolaíoch a bheith freagrach as an tsláine agus na caighdeáin eiticiúla is airde sa taighde eolaíoch a urramú agus gur cheart an Eolaíocht Oscailte a chothú; ag cur béim ar an bhfíoras go n-éilíonn sláine an taighde eolaíoch trédhearcacht an chistithe, agus go gcuireann saoirse an taighde eolaíoch freagracht ar an tsochaí chun an trédhearcacht sin a sholáthar; ag tacú go láidir, dá bhrí sin, le cleachtas coiteann na cumarsáide trédhearcaí maidir le foinsí cistithe do ghníomhaíochtaí taighde agus á iarraidh ar an earnáil eolaíoch an cleachtas sin a choimirciú;

12.ag cur béim ar an ról cinntitheach atá ag creat cumasúcháin a dheartar agus a chuirtear chun feidhme go cuí chun saoirse an taighde eolaíoch a chosaint agus a chur chun cinn go héifeachtach ar fud an Aontais, agus lánaird á tabhairt ar an tacaíocht phoiblí atá ar fáil chun táirgeadh, comhroinnt agus scaipeadh eolais a éascú, mar leas poiblí, agus chun aon riosca go gcuirfí isteach ar neamhspleáchas an taighde eolaíoch nó go mbainfí an bonn de neamhspleáchas an taighde eolaíoch a sheachaint;

13.á áitiú go bhfuil an t-eolas oscailte ábhartha chun saoirse an taighde eolaíoch a áirithiú; á iarraidh go gcruthófaí eolas go héifeachtach agus go trédhearcach gan bacainní saorga a chuirfeadh bac ar rochtain ar fhaisnéis agus ar scaipeadh na faisnéise sin; á mheas nach mór comhroinnt torthaí an taighde eolaíoch chun críocha neamhthráchtála a chosaint le dlí an Aontais agus a chur chun cinn go gníomhach; á chur i bhfios go láidir nach mór torthaí eolaíocha a mhaoinítear go poiblí a fhoilsiú in irisí acadúla a bhfuil rochtain oscailte orthu agus go mbeidh rochtain éasca ag gach duine ar na torthaí;

14.á chur in iúl gur cúis bhuartha di an cúlú a rinneadh le déanaí ar an gceart bunúsach sin san Aontas, ar ceart é atá riachtanach do shaoirse pholaitíochta agus rannpháirtíocht shóisialta agus a d’fhéadfadh an bonn a bhaint d’fhorbairt Limistéir Eorpaigh Taighde (LET) atá feidhmiúil agus iomaíoch;

15.á thabhairt dá haire go ndearbhaítear sa teachtaireacht ón gCoimisiún an 30 Meán Fómhair 2020, dar teideal ‘LET nua don Taighde agus don Nuálaíocht’ go n-éilítear lánurraim do shaoirse an taighde eolaíoch chun LET a thabhairt chun críche, lena n-áirítear neamh-chur isteach ar chláir oibre taighde, neamhspleáchas institiúideach, agus cistiú dóthanach chomh maith leis na modhanna is gá chun torthaí taighde a scaipeadh, ach gan bheith teoranta dóibh sin amháin;

16.á chur in iúl gur cúis mhór bhuartha di nach n-úsáideann an Coimisiún a údarás dlíthiúil chun an tsaoirse sin a chosaint san Aontas, d’ainneoin na bhfocal láidir atá aige sa teachtaireacht sin; ag athdhearbhú thiomantas an Aontais cearta bunúsacha a chaomhnú, lena n-áirítear an ceart chun saoirse smaointeoireachta, coinsiasa agus reiligiúin, saoirse acadúil chomh maith le saoirse an taighde eolaíoch agus na n-ealaíon mar a chumhdaítear i gCairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh; á chur in iúl gur cúis mhór bhuartha di go bhfuil saoirse an taighde faoi bhrú chun cloí le forchoimeádais mhorálta agus pholaitíochta;

17.ag tathant ar an gCoimisiún gach beart atá ar a chumas a dhéanamh chun saoirse an taighde eolaíoch san Aontas a chosaint agus a chur chun cinn agus a áirithiú nach gcuirfear sláine agus eitic thaighde i mbaol, lena n-áirítear a údarás dlíthiúil a úsáid chun aon chúlú breise maidir leis an gceart bunúsach sin a chosc; á iarraidh ar an gCoimisiún iolrachas eolaíoch a chur chun cinn agus a chistiú go gníomhach trí thacú le tionscadail ar fud raon iomlán an taighde eolaíoch;

18.á iarraidh ar na Ballstáit saoirse an taighde eolaíoch a urramú agus a chaomhnú go hiomlán, agus a áirithiú nach gcuirfidh aon bhearta a dhéantar ar mhaithe le leas an phobail srian míchuí ar shaoirse an taighde eolaíoch, mar shampla ar mhaithe leis an tslándáil náisiúnta, le sláine críche nó le sábháilteacht an phobail, chun anord nó coiriúlacht a chosc, chun sláinte nó moráltacht a chosaint, chun clú nó cearta daoine eile a chosaint, chun nochtadh faisnéise a fhaightear faoi rún a chosc, nó chun údarás agus neamhchlaontacht na mbreithiúna a choimeád ar bun;

19.á chur i bhfios go láidir gur gá saoirse an taighde eolaíoch a urramú go cuí agus a chur chun cinn go gníomhach ar fud an Aontais chun LET a thabhairt chun críche, agus á chreidiúint go mbíonn tionchar diúltach ag aon iarrachtaí an bonn a bhaint den tsaoirse sin nó mar thoradh ar mhainneachtain an tsaoirse sin a chur chun cinn go gníomhach ar fhorbairt LET atá iomaíoch agus nuálach; á iarraidh ar na Ballstáit agus ar an gCoimisiún tuilleadh cumhachta a thabhairt do phobal an taighde eolaíoch maidir le rochtain, úsáid agus scaipeadh aon fhaisnéise atá ábhartha dá ghníomhaíocht, lena n-áirítear trí uirlisí digiteacha foinse oscailte a ghiaráil;

20.á chur in iúl gur cúis bhuartha di mainneachtain an Choimisiúin a údarás dlíthiúil a úsáid faoi na Conarthaí chun saoirse an taighde eolaíoch a chosaint mar cheann de chearta bunúsacha shaoránaigh an Aontais, arb ionann é agus tréigean tromchúiseach a bhfreagrachtaí seasamh leis an smacht reachta san Aontas, agus á iarraidh ar an gCoimisiún beart a dhéanamh láithreach bonn chun an scéal sin a leigheas;

21.á iarraidh ar an gComhairle Eorpach go dtacófaí le saoirse an taighde eolaíoch a chosaint agus a chur chun cinn, agus a áirithiú go n-urramófar an ceart bunúsach sin go cuí i ngach Ballstát;

22.á iarraidh go n-aithneofaí an gá atá le cistí poiblí breise a chur i bhfeidhm chun taighde eolaíoch neamhspleách a mhaoiniú, agus cur isteach míchuí a sheachaint a d’fhéadfadh a chríocha a chur chun cinn nó tionchar a imirt ar a mhodhanna nó ar a thorthaí;

23.á iarraidh ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit feasacht an phobail a chur chun cinn maidir leis an tábhacht a bhaineann le saoirse an taighde eolaíoch trí oideachas, for-rochtain phoiblí, agus tacaíocht d’iriseoireacht eolaíochta;

24.á iarraidh go ndéanfadh an Coimisiún, ar bhonn Airteagal 182(5) agus i gcomhar le hAirteagal 179(1) den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh, togra le haghaidh gníomh maidir le saoirse an taighde eolaíoch, ag leanúint na moltaí a leagtar amach san Iarscríbhinn a ghabhann leis seo chun an tsaoirse sin a ráthú, a chosaint agus a chur chun cinn ar leibhéal na n-eagraíochtaí taighde agus na dtaighdeoirí i rith a ngairmeacha ar fad;

25.á threorú dá hUachtarán an rún seo agus na moltaí a ghabhann leis a chur ar aghaidh chuig an gCoimisiún, chuig an gComhairle agus chuig na parlaimintí náisiúnta.